Kính thưa quý vị,
Hôm nay, cho phép tôi được cùng quý vị đi trên một chuyến tàu đặc biệt – chuyến tàu thời gian, đi từ cội nguồn quá khứ, qua hiện tại sôi động, để hướng về tương lai của hai chữ thiêng liêng: Văn hóa – Lịch sử Việt Nam.
I. QUÁ KHỨ – Gốc rễ bền sâu nuôi dưỡng tâm hồn Việt
Lịch sử Việt Nam không bắt đầu từ sách vở, mà bắt đầu từ huyền thoại. Từ bọc trăm trứng của mẹ Âu Cơ, từ lưỡi cày của An Dương Vương, từ tiếng vó ngựa của Hai Bà Trưng, Bà Triệu.
Nếu lịch sử thế giới có những đế chế bành trướng bằng gươm giáo, thì lịch sử Việt Nam là lịch sử của sức mạnh giữ nước. Hơn một nghìn năm Bắc thuộc, chúng ta không bị đồng hóa. Vì sao? Vì chúng ta có văn hóa. Khi giặc bắt ta nói tiếng của họ, bà mẹ Việt vẫn ru con bằng tiếng Việt. Khi giặc bắt ta mặc áo của họ, người nông dân Việt vẫn giữ chiếc áo bà ba, chiếc áo dài. Văn hóa chính là thành lũy cuối cùng, và cũng là vững chắc nhất.
Văn hóa làng, trống đồng Đông Sơn, đình làng tre – nơi nuôi dưỡng tâm hồn và bản lĩnh giữ nước.
Quá khứ của chúng ta là ba tầng văn hóa kết tinh:
Thứ nhất, văn hóa làng. Cây đa, bến nước, sân đình. Nơi đó dạy ta bài học về cộng đồng, về tình làng nghĩa xóm “tối lửa tắt đèn có nhau”, về tinh thần tương thân tương ái.
Thứ hai, văn hóa tâm linh và hiếu nghĩa. Thờ cúng tổ tiên, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, lòng hiếu thảo, sự kính trên nhường dưới. Đó là sợi dây vô hình gắn kết người Việt dù ở bất cứ đâu trên thế giới.
Thứ ba, văn hóa kiên cường. Văn hóa ấy được viết bằng chữ Nôm của Nguyễn Trãi, bằng Tuyên ngôn Độc lập của Bác Hồ, bằng những câu ca dao “Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba”. Nó cho chúng ta một bản lĩnh: có thể nghèo, có thể khổ, nhưng không bao giờ cúi đầu.
Quá khứ không phải để chúng ta tự hào một cách ngủ quên. Quá khứ là gốc rễ. Rễ càng sâu, cây mới càng vững.
II. HIỆN TẠI – Bản sắc trong dòng chảy hội nhập
Kính thưa quý vị,
Nhiều người lo lắng: Trong thời đại toàn cầu hóa, khi giới trẻ nghe K-Pop, ăn fastfood, nói tiếng Anh, liệu văn hóa Việt có mất đi không?
Tôi xin trả lời: Không. Văn hóa Việt đang sống một đời sống mới, mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Hôm nay, lịch sử không chỉ nằm trong bảo tàng. Lịch sử nằm trong chiếc áo dài được các em học sinh ở Biên Hòa, Đồng Nai mặc mỗi thứ Hai chào cờ. Nằm trong lễ hội Nghinh Ông, trong tiếng cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO vinh danh. Nằm trong bát phở, ly cà phê sữa đá mà bạn bè quốc tế xếp hàng để được thưởng thức.
Hiện tại là thời điểm bản sắc và hiện đại gặp nhau:
Chúng ta thấy một cô gái trẻ mặc áo yếm cách tân, vừa rap bằng tiếng Việt trên nền nhạc đàn tranh. Đó là văn hóa.
Áo dài trắng giữa phố cổ, quán cà phê phin, chợ truyền thống bên cạnh tòa nhà cao tầng – truyền thống và hiện đại cùng sống.
Chúng ta thấy các bạn trẻ làm phim hoạt hình về Lạc Long Quân, Thánh Gióng bằng công nghệ 3D, đạt hàng triệu lượt xem. Đó là lịch sử kể bằng ngôn ngữ của hôm nay.
Chúng ta thấy người nông dân Đồng Nai livestream bán sầu riêng, bưởi Tân Triều, kể câu chuyện về vùng đất Nam Bộ cho cả nước nghe. Đó là văn hóa làng trong thời đại số.
Thách thức lớn nhất của hiện tại không phải là giữ văn hóa trong tủ kính, mà là làm cho văn hóa có một đời sống kinh tế. Khi một giá trị văn hóa nuôi sống được người làm ra nó, nó sẽ không bao giờ chết.
III. TƯƠNG LAI – Từ bản sắc đến sức mạnh mềm
Vậy tương lai của văn hóa – lịch sử Việt Nam sẽ đi về đâu?
Tôi tin vào ba chữ: Sức mạnh mềm.
Trong tương lai, Việt Nam sẽ không chỉ được biết đến là một quốc gia xuất khẩu gạo, xuất khẩu chip. Việt Nam sẽ được biết đến là một quốc gia xuất khẩu văn hóa.
Tương lai là công nghệ nhưng mang hồn Việt. Chúng ta sẽ có những bảo tàng ảo, nơi con cháu có thể đeo kính VR để bước vào trận Bạch Đằng năm 938, để nghe tiếng gươm của Trần Hưng Đạo. Chúng ta sẽ dùng AI để phục dựng lại tiếng nói của các làn điệu ca trù, quan họ đang dần mai một.
Tương lai là mỗi người trẻ là một đại sứ văn hóa. Không cần phải làm điều gì lớn lao. Chỉ cần bạn nói tiếng Việt một cách trong sáng và tự hào. Chỉ cần bạn kể cho một người bạn nước ngoài nghe về ý nghĩa của ngày Tết, về sự tích bánh chưng bánh dày. Chỉ cần bạn chọn một sản phẩm của người Việt, thiết kế bởi người Việt.
Và tương lai là khi chúng ta hiểu rằng: Lịch sử cho ta sức mạnh, nhưng văn hóa cho ta hướng đi.
Bảo tàng lịch sử VR, tháp hoa sen phát sáng, rồng hologram trên Hồ Gươm – công nghệ mang hồn Việt.
Lịch sử dạy ta không sợ kẻ thù mạnh. Văn hóa dạy ta biết yêu thương nhau để không bao giờ phải sợ hãi nữa.
Kính thưa quý vị,
Con cháu Lạc Hồng chúng ta đã đi qua 4000 năm. Có lúc rực rỡ như triều Lý – Trần, có lúc đau thương như những năm tháng chiến tranh. Nhưng chưa bao giờ ngọn lửa văn hóa tắt.
Quá khứ là để ghi nhớ.
Hiện tại là để hành động.
Tương lai là để chúng ta cùng nhau kiến tạo.
Xin hãy để mỗi chúng ta, dù là học sinh, công nhân, nông dân, hay trí thức, đều tự hỏi mỗi ngày: “Hôm nay, tôi đã làm gì để làm cho văn hóa Việt đẹp hơn một chút?”
Khi mỗi người trả lời được câu hỏi đó, thì tương lai của Việt Nam chắc chắn sẽ là một tương lai hùng cường và đậm đà bản sắc.
Xin trân trọng cảm ơn!
